“Rien ne se perd, rien ne se crée, tout se transforme.”
(Hiçbir şey yok olmaz, hiçbir şey yoktan var olmaz, her şey dönüşür.)
Antoine-Laurent de Lavoisier
Bir zamanlar, henüz ceplerimizdeki ekranlar mavi ışık saçmadan çok önce, Аnтоine Lavoisier tarafından 18. yüzyılda fısıldanan evrensel bir kanun vardı: Hiçbir şey kaybolmaz, hiçbir şey yaratılmaz, her şey dönüşür.
O günlerde bir demirci, dövdüğü demiri tanırdı. Bir terzi, diktiği kumaşın ruhunu bilirdi. Her madde bir ruha sahipti; emeğin değdiği her ürün, bir yaşamdan diğerine geçerdi. Dün olan, yarının tohumu olarak toprağa düşüyor; her şey, birbirine bağlanan dönüşler içinde yeniden filizleniyordu.
Sonra zaman ilerledi.
Charles Dickens, eserlerinde çokça betimlediği sisli ve gri Londra sokaklarında yürürken, şehir nefes alır gibi duman savuruyordu. Kurum içinde kaybolmuş taş binaların arasında, yaşamın kalıntılarına bakıyordu: toz yığınları, eski kemikler, yırtık kumaşlar… Ama o günlerde “çöp” diye bir şey yoktu; her şeyin ikinci bir kaderi vardı. Bir kemik düğmeye, bir bez parçası kâğıda dönüşebilirdi. Atığın bir hikâyesi, yeniden doğmayı bekleyen bir ruhu vardı. Ama sonra bir şeyler değişti. Makinelerin sesi yükseldi. Zamanla biz o eski dili unuttuk. Maddeyi kutsallığından, emeği hikâyesinden kopararak “zanaatkâr” olmayı bırakıp, “tüketici” olmayı tercih ettik. Mary Shelley’nin Frankenstein’da bizi uyardığı gibi, kontrol edemediğimiz bir canavar yarattık. Ama bizim canavarımız etten ve kemikten değil, seri üretimden yapılmıştı. Doğanın çürütebileceğinden çok daha hızlısını üretmeye başladık.
Derken dünya değişti.
Bir asır sonra, bir başka mekânda, takım elbiseli beyefendiler toplandı. Burası bir masal kötüsünün sığınağı değildi. Takım elbiseli beyefendiler, “Phoebus Karteli“ni kurmak için toplanmışlardı. Sorunları neydi biliyor musunuz? Ampuller çok uzun süre dayanıyordu. Hiç sönmeyen bir ampul, ticaret için kötüydü. Böylece, ampullerin ömrünü 1.000 saatle sınırlamak için gizli bir anlaşma imzalandı. İşte o an, “Planlı Eskitme” adıyla bilinen büyü yapıldı ve eşyalarımıza sessizce bir ölüm tarihi yazıldı. Bugün ellerimizde tuttuğumuz her cihaz, çok eski bir büyünün hafızasını taşır. Zamanında Lavoisier’in dönüşüm yasasıyla anılan o sır, yüzyıllar içinde yönünü değiştirdi; Dickens’ın kömür tozuyla kararan sokaklarıysa şimdi sessizce elektronik enkazlara dönüştü. Biz ellerimizdeki, mavi ışıklı ekranlarla kendimizi güvende sanarken, unutuyoruz ki dünya hâlâ aynı masalı anlatıyor: Hiçbir şey kaybolmaz… Ama artık çok az insan, neye dönüştüğünü dinliyor.
Günümüz teknolojileri, her biri birer mühendislik harikası. Ama her biri hâlâ 1924’teki o toplantının lanetini taşıyor. Artık maddeyi dönüştüren simyacılar değiliz. Bir makinenin içine hapsolmuş hayaletleriz. İhtiyacımız olduğu için değil; yazılım yavaşladığı, batarya öldüğü ve cihazı bir arada tutan tutkallar onu tamir etmemize direndiği için yenisini alıyoruz.
T.S. Eliot on yıllar önce;
“Yaşamakla kaybettiğimiz hayat, malumat içinde kaybettiğimiz bilgi, bilgide kaybettiğimiz bilgelik nerede?” demişti.
Bugün, sürdürülebilirlik alanında çalışan bir araştırmacı olarak ben de soruyorum:
Dönüşümün özünü hangi noktada tüketime feda ettik?
Ne zaman “ileri teknoloji” adına doğayı, emeği ve kendi geleceğimizi geri dönüştürülemez hale getirdik?
Verinin her şeyi bildiği, ekranların her şeyi gösterdiği bir çağda, biz hâlâ neyi görmezden geliyoruz?
Eski cihazlarımız buhar olup uçmuyor. Gana’daki Agbogbloshie çöplüklerine veya Çin’in Guiyu kentine seyahat ediyorlar. “Bulut” (cloud) dediğimiz şey göksel değil; ağır sunuculardan ve atılmış kablolardan yapılmış, çok ağır bir metal yığını. E-atıkların bu katastrofik yığılması bir kaza değil; Sanayi Devrimi sırasında yazılmaya başlanan bir hikayenin son bölümü. Ama her masalın bir kahramana ihtiyacı vardır. Bu hikayede kahraman elinde kılıç olan bir şövalye değil, elinde tornavida olan bir “Tamirci“.
Yeni Avrupa Birliği regülasyonları (Onarım Hakkı), 1924’ün lanetini kırmaya çalışıyor. Bize Simyacının gücünü geri vermeye çalışıyorlar: Dönüştürmek, onarmak ve döngüyü sürdürmek. O çekmeceyi açıp birbirine dolanmış eski kabloları gördüğünüzde, sadece “çöp” görmeyin lütfen. Tarihi görün. Yaptığımız hatayı görün. Ve unutmayın ki, 2026’da yapabileceğiniz en devrimci eylemlerden biri, elinizdeki teknolojik cihazları biraz daha uzun süre kullanmak olacaktır.
Avrupa Yeşil Mutabakatı ve buna bağlı olarak yürürlüğe giren WEEE Direktifi (Waste Electrical and Electronic Equipment Directive) ve EU EPR (Extended Producer Responsibility) gibi regülasyonlar, teknoloji üreticilerini ve dağıtıcılarını ciddi sorumluluklarla karşı karşıya bırakıyor. Şirketler artık, sadece ürünlerini satmakla kalmayıp, kullanım ömrü sonunda nasıl toplanacağını, geri dönüştürüleceğini ve çevreye zarar vermeden bertaraf edileceğini de planlamak zorunda kalacak. Avrupa Birliği’nin “Onarım Hakkı” ve USB-C standardizasyonu gibi yeni regülasyonları, teknoloji devlerini köşeye sıkıştırıyor. Bu yeni regülasyonlar, şirketleri bu sorumluluğu üstlenmeye ve şeffaf olmaya zorluyor; ama bu sadece şirketlerin işi değil, hepimizin tercihlerine bağlı. 2026, bu dönüşümü düşünmek ve harekete geçmek için mükemmel bir yıl olabilir.
İlginizi çekebilir: Bilinçli Tüketim Finansal Özgürlüğün İlk Adımı mı?
İlginizi çekebilir: Etiket Fiyatı Neden Yanıltır? Bir Ürünün Gerçek Maliyetine Nasıl Bakmalı?
